Saat dördü bulmuş. Sabah başlamayı düşündüğün iş hâlâ bekliyor. Mesajlarına iki kez baktın, bir çekmeceyi düzenledin, üretkenlik üzerine bir makalenin yarısını okudun. İşe her baktığında içinden bir şey geri çekiliyor.
Ertelemeyi nasıl bırakacağını araştırıyorsan bilinen tavsiyeleri muhtemelen çoktan denedin: Bir program yap, daha disiplinli ol, sadece başla. Bir iki gün işe yarıyor. Sonra eski düzen geri geliyor, çünkü bu tavsiyeler ertelemeyi bir planlama sorunu gibi ele alıyor; oysa nadiren öyledir.
Kısa cevap
Ertelemeyi bırakmanın yolu daha çok zorlamaktan değil, başlamayı kolaylaştırmaktan geçer. Neyden kaçtığına bir ad koy, sonraki adımı uğraşmaya değmeyecek kadar küçük görünene dek küçült, seninle o adım arasında duran şeyi kaldır ve ona yalnızca iki dakika ayır. Bir kez başladığında devam etmek, başlamaktan çok daha kolaydır.
Bu rehberin geri kalanı her bir parçayı nasıl uygulayacağını ve işe yaramadığı günlerde ne yapacağını anlatıyor.
"Sadece başla" neden işe yaramaz
Erteleme çok yaygın. 2007'de onlarca yıllık araştırmayı inceleyen psikolog Piers Steel, üniversite öğrencilerinin %80 ila %95'inin ertelediğini tahmin etti. Yani sen de erteliyorsan, çok kalabalık ve gayet sıradan bir topluluğun içindesin.
Onu bu kadar inatçı yapan şey, işe yaraması; en azından birkaç dakikalığına. Araştırmacılar Fuschia Sirois ve Timothy Pychyl ertelemeyi, ruh hâlini kısa vadede onarmanın bir yolu olarak tanımlıyor: Bir iş can sıkıntısı, şüphe ya da kötü yapma korkusu gibi nahoş bir his uyandırıyor ve onu ertelemek bu hissi ortadan kaldırıyor. Rahatlama anında geliyor. Bedeli ise sonra, genellikle faiziyle ödeniyor.
İşte bu yüzden tek başına irade hep yetersiz kalıyor. Tembellikle savaşmıyorsun. Seni o an daha iyi hissettiren ve bunu hiç şaşmadan yapan bir refleksle savaşıyorsun. Çıkış yolu, başlamayı kaçmaktan daha az tatsız hâle getirmek.
Küçük adım yöntemi
1. Neyden kaçtığına bir ad koy
Başka bir şey yapmadan önce şu cümleyi tamamla: "Başlamak istemiyorum, çünkü…" Ne kadar net olursan o kadar iyi. "Çünkü ilk paragrafa ne yazacağımı bilmiyorum." "Çünkü gelen kutusu sorunlarla dolu olacak." "Çünkü yorgunum ve iş gözüme çok büyük görünüyor."
Bu on saniye sürer ve sorunun kendisini değiştirir. "Erteliyorum" belirsiz ve biraz utandırıcı. "İlk paragrafa nasıl başlayacağımı bilmiyorum" ise gerçekten çözebileceğin bir şey.
2. Sonraki adımı neredeyse komik görünene kadar küçült
Kaçındığımız işlerin çoğu tek bir şey değildir. "Bekleyen evrak işlerini halletmek" yirmi küçük işten oluşur ve beynin yirmisini birden görür. O yüzden bir sonraki fiziksel hareketi seç ve onu, dürüst tepkin "Tamam, bunu yapabilirim" olacak kadar küçült.
| Kaçındığın şey | Takılıp kalan adım | Harekete geçiren adım |
|---|---|---|
| Rapor yazmak | Giriş bölümünü yazmak | Dosyayı açıp üç başlık yazmak |
| Bekleyen evrak işleri | Hepsini tek seferde halletmek | İlk belgeyi bulup masanın üstüne koymak |
| Spor salonuna geri dönmek | Tam bir antrenman yapmak | Spor çantasını hazırlayıp kapının yanına bırakmak |
| Zor bir e-postayı yanıtlamak | Düzgün bir cevap yazmak | Sadece ilk cümleyi yazmak, fazlasını değil |
| Sınava çalışmak | Dördüncü bölümü tekrar etmek | Bölümün özet sayfasını okumak |
Hâlâ içinden kaçmak geliyorsa adım hâlâ fazla büyük. Bir kez daha küçült.
3. Önündeki engelleri kaldır
Küçük engeller göründüğünden daha önemlidir. Başlamak için birkaç kez tıklaman ya da doğru dosyayı araman gerekiyorsa veya telefon elinin altındaysa, kolay olan seçenek kazanır.
- İhtiyacın olan ilk şeyi önüne koy: açık belge, masadaki kitap, kapının yanındaki ayakkabılar.
- Önümüzdeki 15 dakika boyunca telefonu ulaşamayacağın bir yere, mümkünse başka bir odaya koy.
- Başlamadan önce bu adımın ne zaman "bitti" sayılacağına karar ver; böylece kararsızlık içinde gidip gelmezsin.
Davranış bilimci Katherine Milkman bunun eğlenceli bir versiyonunu buldu. Çalışmasında, sürükleyici sesli kitapları yalnızca spor salonundayken dinleyebilen kişiler spor salonuna daha sık gitti. Kaçındığın işi sevdiğin bir şeyle eşleştirmek hile değil, gayet meşru bir yöntem.
4. İki dakikayla başla
Kendine, adım üzerinde yalnızca iki dakika çalışacağını ve sonra bırakabileceğini söyle. İşine yarayacaksa bir zamanlayıcı kur. Çoğu zaman devam edersin, çünkü en zor an, yapmamaktan yapmaya geçtiğin andır.
İki dakika sonra bırakırsan bu da bir kazanç. Kaçma döngüsünü kırdın ve bir dahaki sefere iş biraz daha hafif gelecek.
5. Bırakmadan önce bir sonraki başlangıcı planla
O gün için işi bıraktığında kendine kolay bir dönüş yolu bırak. Bir sonraki adımı yaz ("ikinci başlığın taslağını yazmak") ve yapabiliyorsan ne zaman yapacağını da ekle: "Sabah kahvemi içtikten sonra ikinci başlığın taslağını yazacağım."
Bu "eğer… o zaman" planları iyi araştırılmıştır. Peter Gollwitzer ve Paschal Sheeran'ın 94 çalışmayı kapsayan incelemesi, ne zaman ve nerede harekete geçeceğine önceden karar veren kişilerin niyetlerini belirgin şekilde daha sık hayata geçirdiğini gösterdi. Bunları nasıl kullanacağını, hep sonraya bıraktığın hedefe nasıl başlayacağını anlatan rehberimizde açıklıyoruz.
Şu an erteliyorsan ne yapmalısın
Bunu, yapman gereken işin yerine okuyorsan, işte on dakikalık bir kurtarma planı:
- Tek bir cümle yaz: "___ işinden kaçıyorum, çünkü ___."
- İşi ilerletecek en küçük sonraki adımı yaz.
- Bir engeli kaldır: Sekmeleri kapat, telefonu kaldır, dosyayı aç.
- İki dakikalık bir zamanlayıcı kur ve başla.
- Zamanlayıcı çaldığında dürüstçe karar ver: Devam mı edeceksin, yoksa bırakıp sonraki adımı mı yazacaksın?
Hepsi bu. Bütün haftanı düzeltmen gerekmiyor. Tek bir başlangıç yeter.
Sık yapılan hatalar
- Hazır hissetmeyi beklemek. Motivasyon genellikle başlamadan önce değil, başladıktan sonra gelir. Yorgunsan enerjinin düşük olduğu günler için yazdığımız rehber, daha da küçük bir adımla nasıl devam edeceğini gösteriyor.
- Başlamak yerine plan yapmak. Kusursuz bir plan da kaçmanın başka bir yolu olabilir. Plan yapmak on dakikadan uzun sürüyorsa ilk adıma başla, planı sonra düzeltirsin.
- Kaçırdığın bir günün ardından kendini cezalandırmak. Sorumluluk gibi gelir ama ters teper. Michael Wohl, Timothy Pychyl ve Shannon Bennett'in bir çalışmasında, bir sınav öncesi ertelediği için kendini affeden öğrenciler bir sonraki sınavda daha az erteledi.
- Her şeyi bir anda düzeltmeye çalışmak. Bütün listen imkânsız görünüyorsa tek bir şey seç. İşin çok olduğunda nereden başlayacağını anlatan rehberimiz bunu 15 dakikada adım adım gösteriyor.
Sık sorulan sorular
Ertelemek tembel olduğum anlamına mı gelir?
Genellikle hayır. Tembellik hiçbir şey yapmak istememektir. Erteleme ise bir şeyi yapmak isteyip yine de ondan kaçmaktır; çoğu zaman da iş rahatsız edici bir his uyandırdığı için. Neden ertelediğimizi anlatan rehberimiz en yaygın sebeplere bakıyor.
Ertelemeyi bırakmak ne kadar sürer?
Onu sonsuza dek kapatan bir düğme yok; çoğu insan hâlâ ara sıra bir şeyleri erteliyor. Değişen şey, bunu ne kadar çabuk fark edip yeniden başladığın. Pek çok kişi her gün küçük başlangıçlar yaparak bir hafta içinde farkı hissediyor.
Uygulamalar ertelemeye karşı işe yarar mı?
Yarayabilir, tabii uygulama senin erteleme türüne uyuyorsa. Sorun telefonsa bir engelleyici yardımcı olur; sırada ne yapacağını bilmiyorsan bir planlayıcı. Başlıca türleri ertelemeye karşı en iyi uygulamalar rehberimizde karşılaştırıyoruz.
Ya neredeyse her şeyi, her zaman erteliyorsam?
Erteleme hayatının her alanını etkiliyorsa, yıllardır sürüyorsa ya da sürekli bir moral bozukluğu veya konsantrasyon güçlüğüyle birlikte geliyorsa bir doktorla ya da bir terapistle konuşmaya değer. Bazen altında, yalnızca daha iyi bir teknik değil, gerçek bir destek gerektiren bir şey yatıyor olabilir.
Bir sonraki adımı Aimora küçültsün
Her adımı kendin küçültmek istemiyorsan, Aimora tam olarak bunun için var. Sürekli ertelediğin hedefi söyle; Aimora her gün sana, o günkü vaktine ve enerjine göre ayarlanmış, net bir "bitti sayılır" ölçütü olan somut bir adım verir. Hâlâ çok mu geliyor? "Fazla mı geldi? Biraz küçültelim" seçeneğine dokun, seni neyin engellediğini söyle; bugünkü adım hafifler. Kaçırdığın günler birikmez, yani telafi edecek hiçbir şey yok.
Tek hedef, günde tek küçük adım. Yöntemin tamamı bu ve onu senin yerine Aimora uyguluyor.
