İyi niyetin eksik değil. Ne yapmak istediğini biliyorsun, bunun önemli olduğunu da biliyorsun ama yine de kendini neredeyse başka her şeyi yaparken buluyorsun. Sonra o tanıdık soru geliyor, genellikle gece geç saatte: Neden hep bunu yapıyorum?
Dürüst cevap şu: Ertelemenin nadiren tek bir sebebi vardır. Araştırmacılar onlarca yıldır bu konuyu inceliyor ve karşılarına hep aynı birkaç sebep çıkıyor. Çoğu insan bunların ikisini üçünü hemen tanıyor. Hangilerinin sende işlediğini bildiğinde çözüm, "daha çok çabala"dan çok daha somut hâle geliyor.
Önce şunu bil: Bu bir karakter kusuru değil
Erteleme, insanların en sık zorlandığı şeylerden biri. Psikolog Piers Steel, araştırmaları derlediği 2007 tarihli incelemesinde üniversite öğrencilerinin %80 ila %95'inin ertelediğini tahmin etti; pek çok yetişkin de bu alışkanlıktan hiçbir zaman tam kurtulamıyor.
Erteleme tembellikle de aynı şey değil. Tembellik bir şeyi yapmak istememektir. Erteleme ise onu yapmak, ya da en azından yapılmış olmasını istemek ve yine de ondan kaçmaktır. Yedi sebebin hepsi, niyet ile eylem arasındaki bu boşlukta yaşar.
1. İş sende kötü bir his uyandırıyor
En büyüğü bu. Fuschia Sirois ve Timothy Pychyl ertelemeyi, ruh hâlini kısa vadede onarmanın bir yolu olarak tanımlıyor. İş sende nahoş bir his uyandırıyor: can sıkıntısı, kaygı, kararsızlık ya da boyunu aşan bir şeyle uğraşıyormuşsun hissi. Ondan kaçmak bu hissi şimdilik yok ediyor ve o rahatlama, beynine aynı şeyi tekrar yapmayı öğretiyor.
Nasıl fark edersin: İşi düşündüğün anda içinde küçük bir irkilme ya da birden telefona bakma isteği beliriyor.
Ne işe yarar: Hissine bir ad koy ("Formu anlamadığım için bu iş bana kendimi beceriksiz hissettiriyor"), sonra ilk adımı o his neredeyse hiç ortaya çıkmayacak kadar küçült. Erteleme alışkanlığının nasıl bırakılacağını anlatan rehberimiz bunu adım adım gösteriyor.
2. Ödül uzakta, emek ise şimdi
Steel'in araştırması zamana büyük önem veriyor. Ödül ne kadar uzaktaysa bugün seni o kadar az çekiyor; emek ise tam burada, tam şimdi. Bu yüzden gelecek ayki bir teslim tarihi soyut geliyor, yarınki bir teslim tarihi ise birden işe yarıyor.
Nasıl fark edersin: Ancak son tarih yaklaştığında harekete geçiyor, sonra da yetiştirmek için koşturuyorsun.
Ne işe yarar: Bugün gelen ödüller yarat. İlerlemeni bir tik işaretiyle, bir grafikteki bir çizgiyle ya da bir uygulamadaki bir yıldızla görünür kıl; işi sevdiğin bir şeyle eşleştir, örneğin yalnızca çalışırken dinlediğin favori bir çalma listesiyle.
3. Sonraki adımın ne olduğunu bilmiyorsun
"İş kurmak", "forma girmek", "evi toparlamak": Böyle hedeflerin belirgin bir başlangıç noktası yok. Sonraki eylem bulanık olduğunda beynin bütün işi bir tehdit gibi algılıyor ve yapacak daha net bir şey arıyor.
Nasıl fark edersin: İş haftalardır listende duruyor ve onu düşündüğünde korkudan çok bir sis hissediyorsun.
Ne işe yarar: Hedefi beş dakikada yapabileceğin, bitiş çizgisi net tek bir fiziksel eyleme dönüştür. Büyük bir hedefi küçük adımlara bölmeyi anlatan rehberimiz bunun nasıl yapılacağını gösteriyor.
4. Kötü yapmaktan korkuyorsun
Mükemmeliyetçilik çok suçlanır ve araştırmalar buna işe yarar bir ayrıntı ekliyor. Fuschia Sirois liderliğinde yapılan 2017 tarihli bir meta-analiz, daha fazla ertelemeyle birlikte görülenin mükemmeliyetçiliğin kaygılı yüzü, yani hata yapma ve başkalarınca yargılanma korkusu olduğunu buldu. Yüksek standartların tek başına böyle bir etkisi yok.
Nasıl fark edersin: Sürekli "hazırlanıyor", araştırıyor ya da planı cilalıyorsun ve asıl iş bir türlü başlamıyor.
Ne işe yarar: Kendine özensiz bir ilk taslak yapma izni ver. "Kötü bir paragraf yazmak", "girişi yazmak"tan çok daha kolay bir başlangıçtır ve onu her zaman sonra düzeltebilirsin.
5. Yapabileceğinden şüphe ediyorsun
İnsanlar emeklerinin karşılığını alacaklarına inanmadıklarında daha çok erteliyor. Steel'in bulgularına göre, kişinin kendi becerisine güveninin düşük olması ertelemeyi en güçlü öngören etkenlerden biri.
Nasıl fark edersin: Daha önce yaptığın şeyler için bile "Ne anlamı var, nasılsa beceremeyeceğim" diye düşünüyorsun.
Ne işe yarar: Küçük kanıtlar topla. Bugün tamamladığın bir adım, ne kadar küçük olursa olsun, yapabildiğini gösterir. Bir hafta boyunca tamamlanan küçük adımlar, kendine anlattığın hikâyeyi herhangi bir moral konuşmasından daha çok değiştirir.
6. Sadece yorgunsun
İyi bir günde yapılan plan çoğu zaman kötü bir günle karşılaşır. Bitkin, stresli ya da hasta olduğunda her iş daha çok güç ister ve zaten kaçtığın iş imkânsız hâle gelir.
Nasıl fark edersin: Akşamları, yoğun bir haftanın sonunda ya da kötü uyuduğun dönemlerde daha çok erteliyorsun.
Ne işe yarar: Her adımın düşük enerjili bir versiyonunu hazır tut ki yorgun bir gün de sayılsın. Enerjinin düşük olduğu günler için yazdığımız rehberde örnekler var.
7. Dikkat dağıtıcılara kapılmak hiç bu kadar kolay olmamıştı
Steel'in incelemesi, dikkatin kolay dağılmasının ve dürtüselliğin de ertelemeyle el ele gittiğini buldu. Bugün bu genellikle tek bir anlama geliyor: Yapmak üzere olduğun her şeyden daha ilginç olacak şekilde tasarlanmış uygulamalarla dolu bir telefon.
Nasıl fark edersin: Telefonu "bir saniyeliğine" eline alıyor ve 40 dakika sonra kendine geliyorsun.
Ne işe yarar: İşin ilk birkaç dakikası için kendinle dikkat dağıtıcı arasına mesafe koy. Telefonun başka bir odada olması, masada ters çevrilmiş durmasından iyidir. Bir kez başladığında çekim gücü zayıflar.
Bonus sebep: Gelecekteki sen bir yabancı gibi geliyor
Psikolog Hal Hershfield'in araştırmaları, çoğumuzun gelecekteki kendimizi neredeyse başka insanları düşündüğümüz gibi düşündüğümüzü gösteriyor. Eve-Marie Blouin-Hudon ve Timothy Pychyl tarafından yapılan ilgili bir çalışma da gelecekteki benliğine daha az bağlı hisseden öğrencilerin daha çok ertelediğini buldu. Zor bir işi gelecek haftaki "başka birine" devretmek daha kolay.
Aradaki mesafeyi kapatmanın hızlı bir yolu: Kendini yarın akşam hayal et; ya adımı attığın için rahatlamış ya da atmadığın için canı sıkılmış hâlde. Sonra adımı o kişi için at.
Senin sebeplerin hangileri?
Çoğu insanın bir ana sebebi, bir ya da iki de yardımcı sebebi vardır. Seninkileri bulmak için bir hafta boyunca şunu dene: Bir şeyden kaçtığını her fark ettiğinde işi yaz ve "Bunu erteliyorum, çünkü…" cümlesini tamamla. Cuma gününe kadar bir örüntü göreceksin ve yukarıdaki çözümlerden hangisiyle başlayacağını bileceksin.
Sık sorulan sorular
Sevdiğim şeyleri bile neden erteliyorum?
Çünkü bir şeyden keyif almak, onun rahatsız edici kısımlarını ortadan kaldırmaz. Çok sevdiğin bir hobi de boş bir sayfanın karşısına oturmayı, iyi olmadan önce bir süre acemice çalışmayı ya da nereden başlayacağını bilmemeyi içerebilir. Bu anlar, herhangi bir angarya işle aynı kaçma isteğini tetikler.
Bir şey önemli olduğunda neden daha çok erteliyorum?
Önemli işler daha ağırdır, bu yüzden daha güçlü hisler uyandırır: daha fazla baskı, daha fazla başarısızlık korkusu, daha fazla şüphe. En çok önemsediğin hedefin çoğu zaman en uzun ertelediğin hedef olmasının sebebi bu. Hep sonraya bıraktığın hedefe nasıl başlayacağını anlatan rehberimiz tam da bunun için yazıldı.
Erteleme başka bir şeyin işareti olabilir mi?
Bazen. Erteleme hayatının her alanını etkiliyorsa, yıllardır sürüyorsa ya da sürekli bir moral bozukluğu, kaygı veya konsantrasyon güçlüğüyle birlikte geliyorsa bir doktorla ya da bir terapistle konuş. Altında, yalnızca daha iyi bir teknik değil, gerçek bir destek gerektiren bir şey yatıyor olabilir.
Ertelemeden çıkışın ilk adımını Aimora'ya bırak
Bu sebeplerin birçoğunun panzehiri aynı: Net, küçük ve o günkü hâline göre ayarlanmış bir sonraki adım. Aimora sana tam olarak bunu veriyor. Sürekli ertelediğin hedefi söyle; Aimora her gün net bir "bitti sayılır" ölçütü olan somut bir adım yazar. Zor bir günde "Fazla mı geldi? Biraz küçültelim" seçeneğine dokun, seni neyin engellediğini söyle; bugünkü adım hafifler. Adım attığın her gün bir yıldız yanar, böylece kat ettiğin yol gözünün önünde durur.
